In februari van 2014 maakt een groep van vijf Finse duikers zich op voor een lange recordduik in het Pluradalen grottenstelsel in het noorden van Noorwegen. Een camerateam gaat mee om deze poging te filmen. Maar het verhaal neemt een dramatische wending. Niemand had kunnen vermoeden dat niet iedereen weer terug naar boven zou komen. De documentaire Diving into the Unknown vertelt het verhaal van onvoorwaardelijke vriendschap en een levensbedreigende missie.

Tekst: Manja Jurgens

Er is niets mooier dan gaan waar nog nooit iemand geweest is, een nieuwe grot verkennen. Er bestaan tegenwoordig nog maar twee soorten ontdekkingsreizigers: ruimtevaarders en grotduikers. Dit zijn de woorden van de Finse Patrik, die in de zomer van 2013 samen met Kai en Sami als eersten de doorgang ontdekte in het grottensysteem in Noord-Noorwegen, de Plura.

Er zijn twee ingangen: vanuit het Plura-meer en de Steinugleflaget droge grot, maar nog nooit was er een weg gevonden om de andere kant te bereiken. De Noren hadden zelf al jaren gezocht naar de doorgang, maar de Finnen waren eerder met de ontdekking. «Vanaf de Plura-lijn hebben we de guideline zo ver als mogelijk doorgetrokken – veel verder dan de Noren gekomen waren. Vanaf de andere ingang zijn we gaan zoeken naar deze lijn en die hebben we ook gevonden. Er was dus wel degelijk een doorgang,» aldus Patrik. Het gehele systeem is ongeveer 2 kilometer lang en 135 meter diep, met scherpe rotsen en smalle passages.

Het water is ijskoud en 2 tot 4 graden. Na de ontdekking ontstaat het idee om met zijn vijven de grot in kaart brengen. Twee van hen zijn goede vrienden, Patrik en Jari Huotarinen, de drie anderen: Vesa Rantanen, Kai Känkänen en Jari Uusimaki,kennen zij van eerdere expedities. Ieder van hen zeer ervaren en technisch onderlegde duikers en vier van hen waren tevens al bekend met de Plura-grotten.

HET PLAN
De weken voor de expeditie staan geheel in het teken van de voorbereiding. Ze bepalen de benodigde uitrusting, verzamelen alle informatie over de grot en maken duikplanningen. De ingang van het Plura-meer ligt zeer afgelegen in het noorden van Noorwegen en om alle uitrusting ter plekke te krijgen, maken ze gebruik van sneeuwscooters en een katrolsysteem tot de ingang van de grot. Ze zullen de duik van Plura naar Steinugleflaget maken, daar overnachten op een boerderij en de volgende dag terug duiken om al het materiaal op te halen.

De duik zal zo’n 4 tot 5 uur duren, dus duiken met voldoende stages is noodzakelijk. Ze zullen niet alleen rebreathers gebruiken, maar ook genoeg reservegas en per team een extra rebreather en rebreatherfilters meenemen, in het geval dat hun primaire luchtvoorziening niet goed functioneert en ze te veel koolstofmonoxide in hun bloed opnemen. Daarnaast duiken ze met DPV’s (onderwaterscooters) zodat ze geen kostbare energie kwijtraken aan de fysieke inspanning van zwemmen. Op zulke dieptes is elke inspanning een extra belasting en risico.

Op de ochtend van de duik vriest het, er ligt een dikke laag sneeuw over het landschap en het meer is bedekt met ijs. Patrik en Jari H. maken een gat dat groot genoeg is voor de duikers en hun uitrusting en zullen als eerste te water gaan. Ondertussen brengen de andere drie, Vesa, Kai en Jari U. alvast droge kleding, eten en drinken naar de Steinugleflaget-ingang waar ze weer boven zullen komen. Zij gaan pas twee uur later te water, allemaal tegelijk de grot in past niet: de duikers zouden geen overzicht hebben en dan kan het opgedwarrelde sediment ook weer zinken voordat het tweede team van start gaat. Patrik waarschuwt nog om niet te veel uitrusting mee te nemen omdat de grot zeer smal is. Hij wil niet het risico lopen dat één van hen vast komt te zitten. Door deze waarschuwing laat het tweede team uiteindelijk een deel van de uitrusting achter op de kant. Alles wordt op de voet gevolgd door het camerateam van producer Juan Reina.

BEKNELD

De watertemperatuur is net iets boven nul. Patrik zwemt voorop, het eerste stuk van zo’n 500 meter op een diepte van 34 meter, daarna wordt het langzaam dieper in een lange tunnel die deels met water is gevuld. Aan het eind is een grote grot met lucht waar ze op de terugweg één van de decompressiestops boven water kunnen maken. Vervolgens gaat de grot steil de diepte in naar uiteindelijk 135 meter. De grot is gevormd door watererosie en de doorgang is op sommige stukken maar enkele decimeters breed. Ze moeten zich er op diverse plekken met hun handen doorheen wrikken. En daarbij goed opletten dat hun droogpakken geen scheuren oplopen, want op deze diepte en in water van 2 graden kan dat razendsnel fataal aflopen.

Even na het diepste punt van de duik, op 135 meter, heeft Patrik zich net door een moeilijk smal stuk gewrongen: een 90 graden bocht naar rechts en naar boven. Dan realiseert hij zich dat hij Jari H. zijn licht nergens meer ziet. Hij keert om te zien waar hij is en treft hem op een diepte van 100 meter aan, bekneld tussen de wanden. Jari lijkt in paniek te raken, signaleert heftig met zijn lamp en schreeuwt dat Patrik moet komen helpen. Patrik komt dichterbij en gebaart hem een van zijn cilinders af te doen zodat hij los kan komen.

Maar dan blijkt dat de lijn van zijn scooter vastzit onder een rots. Jari blijft tegen Patrik schreeuwen. Patrik geeft hem het back-up reservegas om de hoeveelheid koolstofdioxide in zijn bloed te verlagen en weer rustig te worden. Jari neemt een aantal ademteugen en schakelt terug naar zijn rebreather. Ze herhalen dit twee of drie keer. Dan ziet Patrik dat Jari geen mondstuk meer in heeft en manoeuvreert snel zijn mondstuk in Jari’s mond. Hij drukt op de purgeknop en Jari slikt water in. Het is te laat, Jari verdrinkt voor de ogen van zijn goede vriend. Als ervaren rescueduiker heeft Patrik vaker doden gezien, soms zelf bekenden van hem, maar dit is zijn beste vriend.

Patrik

Hij ademt te snel en moet zichzelf tot de orde roepen om niet in paniek te raken met alle gevolgen van dien. Hij probeert het lichaam van Jari los te krijgen. Patrik wil hem niet achterlaten maar beseft dat hem dit kostbare minuten kost. Hij kijkt op zijn duikcomputer om te zien hoeveel decompressiestops hij nu nodig heeft om veilig boven te kunnen komen: 400 minuten, bijna zeven uur! Hij is al twintig minuten langer op deze diepte gebleven dan had gemoeten. Hij moet verder naar de Steinugleflaget-kant, hij kan niet terug langs het lichaam van Jari omdat hij dan eerst weer dieper moet duiken. Dat betekent ook dat het tweede team uiteindelijk het lichaam van Jari H. zal tegenkomen. De duik die oorspronkelijk 4 uur had moeten duren, is in één klap 8 tot 9 uur geworden. Zelfs de kleinste hapering in zijn apparatuur kan hem nu het leven kosten. Jari H. heeft tenslotte zowel de extra rebreather als het back-upgas.

Terwijl Patrik zijn weg terug omhoog naar de andere kant zoekt, denkt hij aan wat het andere team straks aan zal treffen en is bang dat ze allemaal zullen omkomen. Dat hij in zijn eentje terug zal moeten rijden en dat hij vier families van het verschrikkelijke nieuws op de hoogte zal moeten stellen.

PANIEK

Het tweede team begint inmiddels ook aan de duik. Vesa gaat eerst, Jari U. en Kai volgen hem. Na twintig minuten bereiken ze de grote grot aan het einde van de horizontale tunnel en 10 minuten later beginnen ze aan de steile afdaling. Vesa heeft vijf cilinders met gas voor verschillende dieptes bij zich, ondanks de waarschuwing van Patrik. Op 125 meter diepte komt hij hierdoor klem te zitten. Het kost hem bijna 5 minuten om door de opening te komen, wat betekent dat ze nu een uur langer decompressiestops zullen moeten maken.

Vesa

Net nadat hij het diepste punt heeft bereikt en weer begint aan de opstijging, hoort hij een piep. Hij weet direct wat het is: een piep van een rebreather. En dan ziet hij het lichaam van Jari H. Vesa probeert niet te kijken en bedenkt direct hoe hij om het lichaam heen kan duiken. Ook voor hem geldt dat hij niet terug kan, dan moet hij weer opnieuw de diepte in. Dat zal nog meer decompressietijd opleveren en zoveel gas en rebreatherfilters heeft hij niet. Hij moet zijn uitrusting uitdoen om langs het lichaam te kunnen. Ondertussen schreeuwt en gebaart hij naar Jari U. die achter hem duikt en tracht duidelijk te maken wat er aan de hand is.

Wat er vervolgens gebeurt, blijft onduidelijk. De laatste en vijfde duiker, Kai, kan het zich niet helder herinneren door shock en zuurstofvergiftiging. Waarschijnlijk raakt Jari U. in paniek van de aanblik van zijn dode teamlid en besluit om te keren. Kai herinnert zich nog dat Jari U. iets naar hem schreeuwt, maar hij begrijpt niet wat. Hij probeert hem te kalmeren door tegen hem te praten en checkt of Jari niet klem of ergens aan vastzit. Ook controleert Kai de rebreather van Jari U., alles lijkt in orde. Maar toch is ook Jari U. het volgende moment dood. Kai beseft dat hij door moet. Hij ziet hoe Vesa zich langs het lichaam van Jari H. heen worstelt. Een schok gaat door hem heen en Kai schreeuwt dat ze om moeten keren, maar Vesa gaat door. De weg naar de Steinugleflaget-grot is korter dan terug naar het Plura-meer.

Het hele grottensysteem is 2 kilometer lang en 135 meter diep. De passages zijn soms maar enkele decimeters breed.

TE WEINIG GAS

Vesa ademt duidelijk veel te zwaar waardoor Kai denkt dat ook Vesa in paniek raakt. Kai moet besluiten wat hij nu doet: wachten totdat Vesa zich eindelijk langs het eerste lichaam worstelt of omkeren en zichzelf proberen te redden door terug te gaan. Hij redeneert dat Vesa het waarschijnlijk niet gaat halen en veronderstelt dat ook Patrik is omgekomen. Hij besluit om te keren en alleen de lange weg terug te duiken. Zijn decompressiestops kan Kai niet lang genoeg maken vanwege gebrek aan gas. Zijn extra materiaal hangt hij aan guideline die Patrik vorig jaar had aangebracht. Alles om zo min mogelijk inspanning en gasverbruik te hebben. Tot overmaat van ramp gaat zijn scooter kapot en moet hij het laatste stuk zwemmen. Het kost hem nog eens 45 minuten, minuten waarin hij bang is daadwerkelijk zonder gas te raken. Uiteindelijk komt hij, meer dan 11 uur na de start van een duik die 5 uur zou duren, boven in het Plura-meer.

IJs is alweer over het gat heen aan het vriezen. Het is half een ’s nachts, donker en hij is helemaal alleen. Aan de andere kant zijn ook Patrik en Vesa bezig met hun opstijging, zonder van elkaar of de anderen te weten of ze nog leven. Patrik denkt tijdens de eindeloze decompressiestops aan de anderen, zouden zij ook dood zijn? Het kost hem heel veel moeite kalm te blijven en zijn ademhaling onder controle te houden. Hij houdt zich vast aan de rotsen in het donkere, ontzettend koude water. Hij kan de batterij van zijn scooter gebruiken óf voor licht, óf voor zijn thermovest, maar niet voor beide tegelijk.

Net achter hem zit Vesa en ook hij weet niet of de anderen nog leven, of hij het zelf zal halen. Hij heeft een nieuw onderpak dat hem goed op lichaamstemperatuur houdt. Hij voelt zich ontzettend schuldig dat hij Jari U. niet kon helpen. Hij vraagt zich af wat hij anders had kunnen doen. De uren kruipen voorbij. Net als Kai en Patrik raakt ook Vesa’s ademgas langzaam op. Geen van hen kan het benodigde aantal decompressiestops maken en de stops die ze wel maken, zijn niet lang genoeg. Patrik ziet uiteindelijk het licht van Vesa onder hem en daalt een stukje af. Om hem niet verder van slag te maken, vertelt Vesa hem dat de anderen omgekeerd zijn. Het geeft Patrik kracht voor de laatste meters. Hij komt uiteindelijk een half uur te vroeg boven, in totaal duurde zijn duik 8,5 uur. Vesa voelt op 6 meter diepte ondertussen de eerste tekenen van decompressieziekte in zijn armen en benen. Hij komt 1,5 uur te vroeg boven.

NIEMAND ACHTERLATEN

Na uren van onzekerheid zien de duikers elkaar weer bij de boerderij. Vanaf daar worden ze afgevoerd naar het ziekenhuis met ernstige decompressieverschijnselen. De autoriteiten nemen hun verklaringen af en sluiten het Plura-grottenstelsel. Direct na het ongeval wordt onderzocht of het mogelijk is om de lichamen te bergen en er wordt contact opgenomen met drie gerenommeerde rescueduikers uit Groot-Brittannië. Maar tijdens een eerste poging lukt het hen niet en blijken de risico’s te groot. De autoriteiten besluiten de grotten definitief te sluiten en de lichamen niet te bergen. Maar voor Patrik, Kai en Vesa is dit onverteerbaar. Bovendien hadden Patrik en Jari H. elkaar jaren geleden al beloofd elkaars lichamen hoe dan ook te bergen, mocht dat ooit nodig zijn.

De autoriteiten besluiten de grotten te sluiten en de lichamen niet te bergen. Maar het is een erecode onder de duikers: niemand wordt achtergelaten.

En het is een soort erecode: niemand wordt achtergelaten. Ook de weduwes van beide doden willen niets liever dan de lichamen van hun echtgenoten kunnen begraven. En zo begint de geheime bergingsoperatie. Het kost de mannen weinig moeite voldoende medewerking te krijgen voor de operatie. De grotduikwereld in Finland is klein en hecht, men kent elkaar goed. Het staat voor iedereen buiten kijf dat de lichamen geborgen moeten worden. En zij hebben een groot voordeel ten opzichte van de officiële bergers: drie van hen kennen de grot op hun duimpje, ze hebben de doorgang immers al gedoken. Daarentegen kennen zij de slachtoffers goed, wat emotioneel en psychisch juist een groot nadeel kan vormen. Ze proberen hun gevoelens over het ongeluk daarom zo goed en zo kwaad te verwerken voordat de bergingsoperatie van start gaat. Ieder heeft zijn eigen obstakels om te overwinnen: Kai heeft last van angsten sinds de fatale duik en Vesa heeft nog steeds veel fysieke problemen door de decompressieziekte die hij opliep.

DE ZOEKTOCHT

De voorbereiding van de operatie is grondig. Er is vooral veel materiaal nodig, ze leggen de uitrusting van iedereen bij elkaar: 50 stages in totaal, rebreathers en hefballonnen. Ze houden meerdere besprekingen om het plan van aanpak te bepalen. De boerderij waar het team de eerste keer overnachtte, biedt het hele team onderdak en eten aan, 27 man in totaal. Slechts zes weken na het overlijden van Jari H. en Jari U. is het bergingsteam ter plaatste bij het Plura-meer. Het kost ze twee dagen om alle uitrusting naar de ingang van beide grotten te brengen en een dag om alles op te zetten. Ze hangen cilinders met decompressiegassen langs de route en zetten een onderwaterhabitat op aan de Plura-kant. Dit indien het lichaam van Jari H. niet geborgen kan worden en de duikers weer terug moeten naar het Plura-meer. Alle veiligheidsmaatregelen die te bedenken zijn, worden genomen. Het plan is dat Patrik, Kai en Sami (die destijds in 2013 erbij was bij de ontdekking van de doorgang) de diepe duiken voor hun rekening nemen. Vesa blijft aan de oppervlakte als manager – hij is nog steeds herstellende – en twee teams van duikers blijven in het ondiepe stuk om te assisteren.

Sami

Op de derde dag gaat de bergingsoperatie echt van start, ze houden een moment van stilte voor de slachtoffers en dan gaan de duikers het water in, op weg naar de diepte om de lichamen van hun vrienden te bergen. Maar na 85 meter komt Kai weer terug omhoog, hij heeft slecht geslapen en voelt zich fysiek en mentaal niet goed genoeg om zo’n risicovolle duik te maken. Patrik en Sami gaan verder.

Het plan is stap voor stap uitgestippeld en dat is waar zij zich op moeten focussen. Er is geen ruimte voor emoties. Ze slagen er die dag in om het lichaam van Jari U. naar boven te halen. De dag erna lukt het ze ook Jari H. via de Steinugleflaget-kant te bergen. Maar niet zonder gevaar, bijna lijkt er opnieuw een ramp te voltrekken wanneer een deel van de grot boven op Sami instort, maar gelukkig weet hij te ontkomen. Ze vonden beide lichamen op ongeveer dezelfde plek als waar Patrik, Vesa en Kai ze eerder hadden moeten achterlaten. Boven water, bij de instap, worden de lichamen voorzichtig in body bags verpakt en houdt het team nogmaals een lang moment van stilte. Het verdriet is groot, maar de opluchting hun vrienden te hebben geborgen is groter.

Pas de volgende dag, nadat de overige teamleden met al het materiaal en uitrusting veilig op weg naar Finland zijn, brengen Patrik, Vesa en Kai de autoriteiten op de hoogte. Ze zijn bang dat hun uitrustingen misschien in beslag genomen zullen worden. Alleen de duikcomputers en scooters nemen ze daarom mee. De rescuewerkers van de politie worden belast met de zware taak om de lichamen uit de zeer lastig bereikbare grot te halen. Er wordt een kort onderzoek gedaan omdat de bergingsoperatie verboden was, maar tegen alle verwachtingen in zijn de autoriteiten na een onderzoek van zes maanden blij met de uitkomst. Het Plura-grottensysteem wordt weer geopend voor duiken en Patrik wordt zelfs onderscheiden door de president van Finland met een medal of honour.

FILM BERGINGSOPERATIE

De documentaire van Juan Reina zou oorspronkelijk over grotduiken in het algemeen gaan, maar na het fatale ongeluk komt het project stil te liggen. Totdat het team duikers hem vraagt ook de bergingsoperatie te filmen. Maar wel op hun voorwaarden: de filmmakers mogen zich nergens mee bemoeien, niet in de weg lopen, niet mee het water in en de duikers zullen bepalen wat er wel en niet in beeld komt. Het resultaat, de documentaire Diving into the Unknown, laat de bergingsoperatie van begin tot eind zien. Indrukwekkende beelden onder en boven water die worden ondersteund door de beklemmende geluiden van geklingel van gascilinders en gebrom van onderwaterscooters.